ဗုဒၶ၀ါဒသည္ သိပၸံပညာႏွင့္ ညီညြတ္ေၾကာင္း သံသယျဖစ္ဖြယ္မရွိ၊ သို႔ေသာ္ ယင္းႏွစ္ခုကို မ်ဥ္းၿပိဳင္သဖြယ္တည္ရွီေသာ အယူအဆမ်ားဟူ၍မွတ္သားသင့္၏။
    သိပၸံပညာသည္ အဓိကအားျဖင့္ ရုပ္ပိုင္းဆိုင္ရာ အမွန္တရားႏွင့္သာ သက္ဆိုင္ၿပီး ဗုဒၶ၀ါဒမွာ ကိုယ္က်င့္တရားႏွင့္ စိတ္ပိုင္းဆိုင္ရာ အမွန္တရားမ်ား ေဘာင္အတြင္း၌ တည္ရွိသည့္အျပင္ ရုပ္ႏွင့္ စိတ္တို႔ကို ေက်ာ္လြန္ေသာ သေဘာမ်ား ပါေသာေၾကာင့္ျဖစ္သည္။ ဗုဒၶ၀ါဒႏွင့္ သိပၸံပညာတို႔သည္အေျခခံအေၾကာင္းအရာအားျဖင့္ ကြဲျပားလွ်က္ ရွိေပသည္။

လူတို႔၏ သႏၱာန္တြင္ ျဖစ္ႏုိင္သည့္ ေပၚႏုိင္သည့္ စိတ္ 45 ပါး ရွိပါသည္။ သင့္ေတာ္သလို တစ္ခုစီ လွည့္ ေပၚေနပါသည္။
ကာမစိတ္ 54 ပါးရွိပါတယ္။ ကာမဘံုမွာ ျဖစ္ႏိုင္တဲ့စိတ္ေတြပါ၊ အဲဒီအထဲက ဘုရားရဟႏၱာတို႔ သႏၱာန္မွာသာ ျဖစ္တဲ့မဟာႀကိယာစိတ္ ၈ ခု၊ ဟသိတုပၸါဒ္စိတ္ ၁ ခု၊ ေပါငး္ ၉ ခုကို ႏႈတ္ရင္ ၄၅ ပါးသာ က်န္ပါေတာ့တယ္။
ဒါဟာ တိဟိတ္ပုဂၢိဳလ္မွာမွ ၄၅ ပါးလာမွာ၊ ဒြိဟိတ္ပုဂၢိဳလ္ဆိုလွ်င္ (ဥာဏမၸယုတ္ ေလးပါးကို ထပ္ႏႈတ္) ၄၁ ပါးပဲ လာႏိုင္တယ္။
စိတ္ေတြရွိတာေတာ့ ၈၉ ပါးေတာင္ရွိတာ၊ ဒါေပမယ့္ အကုန္လံုး ကိုယ္နဲ႔ ဆိုင္တာမဟုတ္ဘူး။
ကိုယ္နဲ႔ဆိုင္တာက ၄၅ ပါးပဲ၊ အဲဒီ ၄၅ ပါးထဲက တစ္ခုခုလွည့္ေပၚမွာပဲ။ အဲဒီလို ေပၚတဲ့စိတ္ကို ဥာဏ္ႏွင့္ အကဲခတ္၊ ေပ်ာက္သြားတာကို ေတြ႔မယ္၊ အဲဒါ စိတ္ကို ႐ႈတာပဲ။
အဲဒီေတာ့ စိတ္ကို ႐ႈတယ္ဆိုေပမယ့္ စိတ္ကို မေတြ႔ႏိုင္ပါဘူး။ စိတ္ကေလးေတြ ေပ်ာက္သြားတာကိုသာ ေတြ႔ႏုိင္ပါတယ္။
ေအာက္တြင္ ေဖာ္ျပအပ္ေသာ ၀ိဥာဏ္စိတ္ ၁၃ မ်ိဳးကို ဤနည္းတြင္ ႐ႈပြါးၾကကပါမည္။ စိတ္ ၁၃မ်ိဳး ျပထားေစကာမူ ထိုစိတ္အားလံုးကို တစ္ေပါင္းတည္း ႐ႈရမည္ မဟုတ္ေၾကာင္း သတိျပဳရပါမည္။ စိတ္တစ္ခုတည္း (တစ္ခ်ိန္မွာ ေပၚေသာ စိတ္)ကိုသာ ႐ႈရပါမည္။ ထိုစိတ္ေပၚလာလွ်င္ ထိုစိတ္ကို မိေအာင္ ဖမ္း၍႐ႈပါ။ အခ်ိန္တစ္ခ်ိန္တြင္ စိတ္သည္ တစ္ခုသာ ေပၚႏုိင္ေၾကာင္းကိုလည္း သတိျပဳပါ။
စိတ္ (၁၃)မ်ိဳးမွာ ေအာက္ပါအတုိင္းျဖစ္ပါသည္-
၁။ ျမင္စိတ္
၂။ ၾကားစိတ္
၃။ နံစိတ္
၄။ စားစိတ္
၅။ ထိေတြ႔စိတ္
ထို(၅)မ်ိဳးကို မိုးကုတ္ဆရာေတာ္ဘုရားက အျပင္ဧည့္သည္စိတ္မ်ားဟု ေခၚပါသည္။
၆။ ေလာဘစိတ္
၇။ ေဒါသစိတ္
၈။ ေမာဟစိတ္
၉။ အေလာဘစိတ္(စြန္႔ႀကဲေပးကမ္းလိုစိတ္)
၁၀။ အေဒါသစိတ္(ေမတၱာစိတ္)
၁၁။ ေတြးေတာစိတ္
ဤ ၆ မ်ိဳးကို မိုးကုတ္ဆရာေတာ္ဘုရားႀကီးက အတြင္းဧည့္သည္စိတ္ ေျခာက္ခုဟု ေခၚပါသည္။
၁၂။ ၀င္ေလစိတ္ (ေလ႐ႈေသာစိတ္)
၁၃။ ထြက္ေလစိတ္ (ေလထုတ္ေသာစိတ္)
(မွတ္ခ်က္။ ဆရာဦးဆန္းလြင္ ေရးသားသည့္ မိုးကုတ္ဆရာေတာ္ဘုရားႀကီး ေဟာၾကားေတာ္မူေသာ ၀ိပႆနာ႐ႈနည္း လက္စြဲက်မ္းမွ ေကာက္ႏႈတ္ေဖာ္ျပထားျခင္းျဖစ္ပါသည္။)

အျမင္ကင္းျငား၊ သူကန္းမ်ားတို႔၊ သူ႔ထက္ငါသာ၊ ေတာင္တက္ပါလည္း၊ တစ္ခါတစ္ေခါက္၊ တစ္ေယာက္တစ္ေလ၊ ေရာက္ဖို႔ေနေန၊ မေသ႐ံုမွ်၊ နည္းပါးလွ၏။
(ၾကခတ္၀ိုင္း ဆရာေတာ္)

သစၥဥာဏ္။        ။ ခႏၶာငါးပါးအေပါင္းႀကီးကို ဒုကၡသစၥာလို႔ သိတာက သစၥဥာဏ္၊ ခႏၶာငါးပါးအေပါင္းႀကီးထဲမွာ ေ၀ဒနာကေလးေတြ၊ ဒုကၡ၊ သုခ၊ ေသာမနႆ၊ ေဒါမနႆေတြ မလာဘူးလား၊ စိတ္ကေလးေတြလည္း မလာဘူးလား၊ အဲဒါကေလးေတြကို လာတိုင္း ဥာဏ္နဲ႔ တည့္မိတာက သစၥဥာဏ္။

ကိစၥဥာဏ္။       ။ အဲဒီလိုေပၚတုိင္းေပၚတိုင္း ျဖစ္ပ်က္မႈကို သိတာက ကိစၥဥာဏ္
ကတဥာဏ္။     ။ ျဖစ္ပ်က္ကေလးကို သိၿပီးေတာ့ ျဖစ္ပ်က္ေတြဟာ ႏွိပ္စက္တဲ့ တရားေတြမို႔ ႏွိပ္စက္ေနတာပဲလို႔ အမွန္အကန္ သိသိ......သိသိၿပီးသြားတဲ့အခါက်ေတာ့ ဒီဟာေတြ ဒီခႏၶာႀကီးေတာ့ မလိုခ်င္ေတာ့ပါဘူးဆိုတဲ့အခါက်ေတာ့ ဖ်တ္ကနဲ ခ်ဳပ္သြားတယ္၊ ခ်ဳပ္ၿပီးမွ ေပၚလာတဲ့ ဥာဏ္ကို ကတဥာဏ္ ။

၁။ အရိယာအဆင့္သို႔ေရာက္ေသာ္လည္း မပယ္ရေသးေသာ ကိေလသာမ်ားရွိေသာေၾကာင့္ လြန္က်ဴးမိတတ္၏။ လြန္က်ဴးမိလွ်င္ ဥာဏ္ျဖင့္ ခ်က္ခ်င္း ရပ္ႏိုင္သျဖင့္
    (က) ေသာတာပန္က ျဖစ္ေၾကာတို၏
    ( ခ) ပုထုဇဥ္က ျဖစ္ေၾကာရွည္၏။
၂။ မပယ္ရေသးေသာ ကိေလသာမ်ားကို ၿငိမ္းေအးေအာင္ လုပ္မည္ဟု
    (က) ေသာတာပန္မွာ အၿမဲတမ္း စိတ္ထားရွိသည္။
    ( ခ) ပုထုဇဥ္မွာ ထိုစိတ္မ်ိဳးမရွိ။
၃။ ဤဘုရားသာသနာမွာသာလွ်င္ ေသာတာပန္၊ သကဒါဂါမ္၊ အနာဂါမ္၊ ရဟႏၱာမ်ား အျဖစ္ျဖင့္ ထြက္ရပ္လမ္းရွိသည္။ အျခားတိတၳိတို႔ ၏ သာသနာမွာ မရွိဟု
    (က) ေသာတာပန္က ယံုၾကည္သည္။
    (ခ ) ပုထုဇဥ္က အျခားသာသနာမွာလည္း ရွိခ်င္ရွိမည္ဟု ယူဆသည္။
၄။ အျပစ္သင့္လွ်င္ အခိ်န္ဆြဲ၍မထား၊ နံနက္သင့္လွ်င္ နံနက္၊ ညေနသ့င္လွ်င္ ညေန ခ်က္ခ်င္း
    (က) ေသာတာပန္က ကုသသည္။
    ( ခ) ပုထုဇဥ္က ထိုသို႔ မကုသ။
၅။ (က)ေသာတာပန္က အျပစ္သင့္မွာ စိုးရြံ႕သည္။ သီလပ်က္မည္ကို ေၾကာက္သည္။
     ( ခ) ပုထုဇဥ္က ထိုသို႔ မစိုးရြ႕ံ႕ ႔ ၊ သီလပ်က္မွာလည္း မေၾကာက္။
၆။  သစၥာတရားေတြ အမွန္တရားေတြကို ေဟာေျပာလွ်င္
    (က) ေသာတာပန္က စိုက္စိုက္၍ နာေနႏုိင္၏။
    ( ခ) ပုထုဇဥ္မွာ ထိုတရားမ်ား နားထဲ မေရာက္။
၇။ သစၥာတရားေတြကို နာယူၿပီးၿပီဆိုလွ်င္ ေျပာ၍မၿပီး ခ်ီးက်ဴး၍မဆံုး၊ ၾကည္ႏူးမႈေတြ ဖံုးၿပီးလွ်င္
    (က) ေသာတာပန္က တၿပံဳးၿပဳံးႏွင့္ ေက်နပ္ေန၏။
    ( ခ) ပုထုဇဥ္က ထိုသို႔ ခံစားမႈမ်ိဳး မရႏိုင္။

ဤစာထူးဆန္း လကၤာပန္းကိုေရႊပန္းပမာ ဆင္တို႔ပါက
သူငယ္လွတို႔ ရလိမ့္ပညာ
သာလိမ့္သူ႔ထက္ တက္လိမ့္စီးပြါး
မ်ားလိမ့္ေျခြရံ စံလိမ့္စည္းစိမ္
ၿငိမ္းလိမ့္ခ်မ္းသာ သာလိမ့္က်က္သေရ

ပဋိသမၻိဒါမဂ္ ပါဠိေတာ္မွာ ေလာကီေလာကုတၱရာဥာဏ္စဥ္ ၁၆ ပါးကို ေဖာ္ျပထားသည္။ ထို ၁၆ပါး အနက္တြင္ ၀ိပႆနာဥာဏ္ သက္သက္သည္ ၁၀ ပါး ပါ၀င္သည္။
၁။ သမၼာသနဥာဏ္
၂။ ဥဒယဗၺယဥာဏ္
၃။ ဘဂၤဥာဏ္
၄။ ဘယဥာဏ္
၅။ အာဒီန၀ဥာဏ္
၆။ နိဗိၺႏၵါဥာဏ္
၇။ မုစၥိတုကမ်တာဥာဏ္
၈။ ပဋိသခၤါဥာဏ္
၉။ သခၤါ႐ုေပကၡာဥာဏ္
၁၀။ အႏုေလာမဥာဏ္
တို႔ျဖစ္ၾကပါသည္။